Ezze wis dabber sēntins waidilātans anga waidīlans en Nadrāuwai, Zemāitijai be t.t.

Entūrs

1. Ezze Waszkonen 2. Swinnutzen 3. Szwakionen. Dumonen 4. Puttonen 5. Oronen 6. Szweigdzuruones 7. Lekuttones 8. Wydurones 9. Krauiti 10. Pustones 11. Seitone 12. Siettones 13. Wejones 14. Wandulutti, Neruti, Udburtulli 15. Taukuti 16. Styklori 17. Serkuluti 18. Ƶolininkai 19. Szwalgones 20. Ezze tenēisan lāikans dēlans 21. Ƶaltones 22. Medziorei 23. Ezze Kaukucionen 24. Ezze Sapnonen 25. Aīns gērbsenis ezze stan 26. Ezze stēisan zmānin lāikans dāinans 27. Kas stwi preisalāi 28. Aīnas kummetjas gērbsenis ezze stan 29. Ezze ... Skaitātun tālis]]> Penknadesimtā palazīnsna

Ezze wis dabber sēntins waidilātans anga waidīlans en Nadrāuwai, Zemāitijai be t.t.

Entūrs

1. Ezze Waszkonen
2. Swinnutzen
3. Szwakionen. Dumonen
4. Puttonen
5. Oronen
6. Szweigdzuruones
7. Lekuttones
8. Wydurones
9. Krauiti
10. Pustones
11. Seitone
12. Siettones
13. Wejones
14. Wandulutti, Neruti, Udburtulli
15. Taukuti
16. Styklori
17. Serkuluti
18. Ƶolininkai
19. Szwalgones
20. Ezze tenēisan lāikans dēlans
21. Ƶaltones
22. Medziorei
23. Ezze Kaukucionen
24. Ezze Sapnonen
25. Aīns gērbsenis ezze stan
26. Ezze stēisan zmānin lāikans dāinans
27. Kas stwi preisalāi
28. Aīnas kummetjas gērbsenis ezze stan
29. Ezze sklaitawīdans pērgimins stēisan waidīlans
30. Waidīlai prei kunegikans
31. Tenēi ni turīwusis nikawīdan wāldan
32. Ezze waidilātans
33. Ezze tenēisan etlaikāsenjans
34. Kāigi tenēi pastānja izrīnktan
35. Ezze autōritatan stēisan waidilātan
36. Waidilātis Ermijas ensadīnsnas
37. Ezze tenēisan āupausinsenjas

§1. Tālis ast waideliai anga prūsiskai waidulli, anga weidulutten (beggi tēt nadraūwjai en Prūsai sklaitawīdai bilāi {tennans}, kaddan bilāi ezze stan subban), kawīdan relīktan, grāudu, dabber mazīngi aupaltun Prūsas Nadraūwai — en leītawiskamans pulkamans, en Skallawai, biskin en Sūdawai, adder mūisiskan sta ast en Zemāitijai. Waszkonis ast eīskintajs stēisan zentlan, lejāntei waskan. Ezze stawīdan waskas leītajan bilāi Meletijus: kaddan kwaitēi padīngtwei stawīdai gennikai, kawīdas sūns bēi izjāwusis en karjaūsnan be ezze kawīdan tenā ni turīwusi nikawīdan waīstin — anga tāns ast gīws, anga aulaūwuns, stas lījuns waskan en wundan  be, kaddan wasks waidinna zentlan — spīltan laīwan, tāns gennikai pawakēi, kāi tenesses sūns aulaūwuns, kaddan laīwan spalinna si ezze en krāntan, stu spārtais, kāi wasks waidinna be pagār laīwan pastippai lanzīwusin zmānin. Stāi Waszkones swāise prawīdisnans tērpau be per kitawīdans pawīstins, enimmaimi, ik ainunts kwaitīwuns erzinātun, anga tenesmu wīrst izpalluns paleītun [/perdātun] pīwan, staddan Waszkones līja waskan, prawīdawintei tenesmu en taūwaisjasmu perejīngisku izpalsnan anga niizpalsenjan. Dīgi ik prei ainuntan ka nika pastāi rāngtan, tenēi, lejāntei waskan, makēi erzinātun, kas tēt segīwuns be kāigi stan mazīngi egaūtun. Waskas leisnā dīgi pastāi tērpautan burīntei, kaddan bēi wārgingis enwārgsenis — anga zmōi wīrst kailūstinuns, anga wīrst aulaūwuns. Dīgi enskajjinantei si en buttans, dīgi en karjausnāmans.

§2. Prēi stans waskas leītajans preipeisāi be szwinnutz̀ei, alwas leītajai, kawīdai stessei subsei kankīnslei līja alwan be stan, kas jāu bēi glaubātan en wasku, tēt dīgi bēi glaubātan be en alwu.

§3. Szwakones ast eīskitajai stēisan zenltan, kawīdai nadirēi kīrsa degāntjan liktin be tenesses dūmas zentlans; pabilisnā pertīnka ezze szwake, “degānti likti”, be tenēi {— szwakones} dabber pastāi bilītan per dumones, ezze dumai, sta ast “dūmai”, beggi tenēi nadirēi liktis dūmans; be rēizan en māise nōseilenikas šlūzis pagaūsenju mennei subsmu preipalla stwi kas: en kāimu Aukstin lauken as ōrganizāwuns kōmunijan wārai gennai, kawīda spārts kuslai lanzēi en laztai, be stwen bēi endegtas waskas liktis; kaddan as kakinnuns kōmunijan, staddan ainā genā izreizan liktins gessa, adder aīns māise patabbelis kwaitīwuns preiēiti be sklāitun dūmans, kāi dūmai ni barzūnlai men. Tenā patabelljan etlaikāi, adder nadirēi kīrsa dūmas zentlans be iz tennans papretta, anga tenā wīrst kailūstinusi, anga wīrst aulaūwusi, — wissan stan as ni mazēi widātun, beggi bēi pawartīnuns si prēi stēniskan zmānin be glandinna tennan sen wīrdans be maldans. Adder eīsku kirdēi, kāigi sta genā gērdau, kāi stas zmōi ezze enwārgsenju ni wīrst aulaūwusis, adder wīrst kailūstinuns, — be tēt audāi si.

§4. Puttones ast stawīdai eīskitajai stēisan zentlan, kawīdai en pīwas spāinai endirēi zentlans, iz kawīdans mazzi paprestun ezze pawīstis sklāitiskan. Aīnan stawīdan Puttonin paminijja Waisselijus en swāise Krōnikei: pamadlīwuns kīrsa pīwan, stas mazīwuns prawīdautun iz spāinan, {kawīdas astis ast sen rāngsnan} — kāigi ēit sen rāngsnan (stesse paggan tāns turīwuns dirītwei en spāinan).

§5. Orones ast stawīdai eīskitajai stēisan zentlan, kawīdai endirēi winnan be mazēi pawakītun, kaddan prawerru dēlatwei laūkas dēlans, tenēi papretta ezze enwārgsenjan stēisan zmānin be zwērin, mazēi prawīdautun winnas maināsnan. Tāns mazēi deznimai kitawīdintun winnans, be sta makisnā turēi būtwei deznimai praktikōta prei krriwwjan, kāi stawīda kāuka, kawīdan deznimai bēi mazīngi widātun zūrgi Rāmawan, būlai palaikātan kriwwjas debbiskan.

§6. Szweigdz̀urůnes ast nadirītajai stēisan lāuksnan, ezze stan jāu bilītan ānkstais.

§7. Lekkutones ast stawīdai, kawīdai klausēi tārins stēisan pippeljan be nadirēi tenēisan skrāistuwins be iz stwen mazēi prawīdautun perejīngiskan be deznimai dwigubbawingins pawīstins; tenēi ast dabber tūlan prei Zemāitijas arāika; tenēi iz skatīsnan, skrāistuwins be tārins stēisan pippeljan mazēi prawīdautun ni tēr winnas maināsnan, adder dīgi anga pintega, līgan be kitawīdas pawīstis wīrst būwusis deiwūtan anga nideiwūtan. Be tenēi dabber pastānja bilītan per pauksztućiei, tenēi bēi kāigi rōmiskai augurai anga haruspikai, Simōns Grunau paminijja tennans. Tenēi endirēi pippeljans. Enimmaimi, ik sarki dāka, tenēi mazēi gērdautun kas wīrst būwuns. Anga wāisjai wīrst perjāwusis be iskwendau. Ik pragrīmi gertā, tenēi papretta, kāi sirzdau kaimīnans wīrst būwusi riksnā. Adder endirītan, kāi stāi Pauksztuciei en stessei sēisnai sklaitinna si ezze Lekkutones. Šai tēr endirēi skrāistuwins be iz stan prawidāi kas wīrst būwuns. Stāi immi en nōdan ni tēr skrāistuwins, adder be tārins, tenēisan wālinsnan be kas dabber en stawīdu prēpalju audāi si. Tenēi mazēi sklaitīntun pippeljans: arelljai, warnis, pesliai, maitwanags ast kalbas pippeljai, pelē (pippelis) pēda škūdan, ugnin, smittukas, pūkis, bittis {dīgi} bilāi stan subban. Be emprīkiskai — gandrāi, gēisis, genikai, sallawjai, pāljai tenēimans bēi deiwūtiskas bilītajai.

§8. Widdurones ast stawīdai eīskitajai stēisan zentlan, kawīdai makēi prawīdautun iz tulawārtins stēisan pabadusin zwērin (mazīngi be zmānins, beggi prūsiskamans deiwammans bēi galīntan be tenēi) deiwammans. Teinū ainuntkawīdai nadraūwjai, ebdirīwusis skjāuris bluznin, jaknan be t.t. maka gērdautun kawīda perejīngi zeimā, kawīdas arrjas wīrst labbai preistalīwusjas be kawīdas sījas — ānkstas anga wēlas.

§9. Kraujuttei ast stawīdai eīskitajai stēisan zentlan, kawīdai iz krāujan stēisan zmānin be zwērin, iz stan, kāigi tenā bēga, kawīda bārwi bārwina si anga kāigi tenā kitawīdina si, mazēi ēmpersin ebpeisātun ni tēr zmānentis anga zwēris kailūstiskan, adder be deiwūtiskan anga nideiwūtiskan dalljan. Šāi kraujuttei turēi tarītun swāise wīrdan be ensadīntei gennas niwīnan, beggi prawīdeu mēnsisnans(?) stēisan gennan. Tenēi bēi be wārai prūsiskai ārstis, makēi enstalīntun krāujan iz ēizwan anga empēreniskai pēr lāimintiskai bēgantjan krāujan, enbilītun, dīgi sen mēnsisnans stēisan gennan — tenēi segīwusis wisawīdiskans. Stawīdai zmānes dabber bēi tūlan en nūse tāwan kēsman, sklāitewingi en Skallawai, ēnilgan Zemāitijas arāikas. Teinū en Nadrāuwai mazīngi ebtiktun stawīdans krauiutten, kawīdai zmānems izlaīsja krāujan, dīgi statinna krāujas enīmiwingiskans kjāsjans, enimma zmānimans krāujan tērpauntei raggikan be iz krāujas gardan zmāni engērdaui, anga tāns ast kailūstan, anga dīwan wīrst enwārguns, adder sta en rēizans audāst si. Endirītan, kāi stawīdai kraujutten, pirzdau enīmisnan, pa bārdai burbelaui delli wīrdans, adder paprasītun, ka tenēi bilīwusis, sen deiwasšlūzis skatīsnans tenēi kwaitēi, kāi krāujas enimisnā izgūbilai en kailūstiskan, stesse paggan mennei perwaidinna si, kāi stwi mazīngi dabber laikāi si ainuntkawīdan drūwis blandā.

§10. Stwi kirdītan be pustones, tenēi ast waīdilai, kawīdai sen dwesnan ni tēr ārsti ēizwans, adder ainuntsmu mazzi be pagadīntun; kāigi mennei pawakēi wisawīdiskai aušaudīwingjai zmānes, tenēisan dwesnā ast stawīds pagalbewīngis, kāi ik tenēi dumja en tāšispastawan, na kawīdan ast tēr biskin pīlusi kraujā iz ēizwan, staddan patiēntjai izreizan pajāutja anga ēizwas gulsenjas mazzinsna, anga, ni dirīntei kawīds bēi prāts šeisan burrewjan, gulsenjas paspartisnā. Ainuntai,  kaddan kastrāi arwāikans, lānikans be wāzukans, turri pajuksman, pirzdau empjaūsnas segīsnan, pēiljan en pagaūsenju ebdumtun, sklāitewingi tenesse persōniskan, adder izpilninuns pjaūsnan be izimmuns pāutans, pēiljan palaikātun kīrsa ēizwan be padumtwei en ēizwan, beggi mēri di, kāi tenēisan dwesnas paggan ēizwa lāngais wīrst gīwusi. Aušaudīwingjai zmānes mennei pawakēi, kāi ainuntai tarra be retawīngins wīrdans be madli, stawīdan mennei ni papalla nadirītwei, adder ni rēizan nadirēi, kāi tenēi dumja tēt, ikāigi stan kēsman pragerlai aīnan anga kittan wīdan, stesse pagga as presta, kāi stwi dabber mazzi būtwei wāra burtausnā be waidīlausnas likkjai.

§11. Seitones kabinna enwārgusimans zmānimans be pekku aulemtans pawīstins anga amuletans be kaddan tennans ezze zmānimans anga pekku auimmi, mazēi gērdautun, anga tenēi wīrst giwīwusis anga aulaūwusis. Stawīdai zmānes en Nadrāuwei be Skallawai ast sūit tūlan, ikāi ni tēr tūlan iz tennans ast swāise dizītiskas māisterjai, tūlan ast papaikītajai.

§12. Sietones bēi stawīdai waīdilai, kawīdai etrāsenjan erzināi welīntei saītan; stawīdans zmānins dabber tūlan mazīngi aupaltun en Nadrāuwei be Skallawai.

Mātis Prātorius

Ezze zmāninsnan stēisan āngin

Ēnturs

1. Zmāninsnas stēisan āngin pertiksnā. 2. Kāigi prūsai swentinna āngzdrjans. 3. Swentinsnas widāi. 4. Sta ast swajīngjan dīgi leītawjamans. 5. Delli gērbsenjai ezze stan. 6. Kasse paggan āngis pastānja tēt zmānintan? 7. Stēisan āngin sklaitawīdai zmāninsnas wīdai. 8. Stēisan āngin kaimalukisnā. 9. Ezze āngins sen raggans be krōnins.

§1. Ānkstais wārai prūsai laikāi aulemtans āngins per swentans be sklāitewingjai zmānina tennans, kāigi grēkai be rōminai, egiptīnai be īndai, be kitāi; adder stawīda blānda tikka, turri būtwei, stesse paggan: beggi Šaitāns enkaitinnwuns Ēwan turrintjai āngis wīdan, ... Skaitātun tālis]]> Desimtā palazīnsna

Ezze zmāninsnan stēisan āngin

Ēnturs

1. Zmāninsnas stēisan āngin pertiksnā.
2. Kāigi prūsai swentinna āngzdrjans.
3. Swentinsnas widāi.
4. Sta ast swajīngjan dīgi leītawjamans.
5. Delli gērbsenjai ezze stan.
6. Kasse paggan āngis pastānja tēt zmānintan?
7. Stēisan āngin sklaitawīdai zmāninsnas wīdai.
8. Stēisan āngin kaimalukisnā.
9. Ezze āngins sen raggans be krōnins.

§1. Ānkstais wārai prūsai laikāi aulemtans āngins per swentans be sklāitewingjai zmānina tennans, kāigi grēkai be rōminai, egiptīnai be īndai, be kitāi; adder stawīda blānda tikka, turri būtwei, stesse paggan: beggi Šaitāns enkaitinnwuns Ēwan turrintjai āngis wīdan, be tāns kwaitīwuns kāi zmānes zmāninlai tennan turrintjai stawīdan wīdan. Stesse paggan en tenesse teīsin āngis turri pastāttwei swentintan, kāigi ezze stan, tikrōmiskai bilāi Ursins en swāise Swentan pawīstin senrīnksenju¹, be īr egiptīnai turīwusis ālkans — pabilītans per draconia², beggi tenēi pabilīwusis āngin per divinissimum animal, dēiwiskans zwērins³. Stesse paggan aulemtāi pagāniskai kunnegai be kitawīdai auktāi rikaūtajai spārts kwaitīwusis, kāi tenēi pastāi laikātan per dēiwiskans, enwaidinna ikāigi tenēi pastāi gimtāi pra āngin, kāigi mazīngi skaitātun ezze Aleksāndran Debban⁴ be kittans. Teinū kiniskai kunnegai, kawīdai pastāi laikātai pra swāise pamestans kāigi dēiwiskai, ebwēlka si en drakōniskan nāgnan be tēt dāst audiēncijan winnatautiskamans tengīntinjamans⁵. Ezze Tibērijan, rōmiskan kēizerjan, skaitāimai, kāi tāns spārts zmānina āngin be subs ēda⁶ tennan.

§2.  Tēt prūsai zmānina angzdrjans, kawīdans tenēi, sklāit dwigubāsnan, prei pagaūsenjan swentina anga zūrgiskai zurgau, kāi waidīls tennan swentinlai. Adder kāi swentisnā preipallusi — widātan iz stan, kāi dabber šin mettan en Nadrāuwai, Skallawai be dīgi en Sūdawai eraīns ljūdis prūss en swāise buttu ni turri nikawīdan niswentintan gīwan, ni swarewīngi anga sta ast klenti, wērstjan, russ, skjāuri be t.t. anga īr arrjas, kāigi mazīngi skaitātun en sklaitīnsnai ezze prūsiskans wārans swentikans.

§3. Adder swentinsnā stēisan āngzdrjan, kāigi ebpeisāi Jōns Bretki en swāise manuskriptu⁷, audāi si tēt. Perwākauwuns waīdils anga māldeniks⁸, kawīds perpēda aīnan anga delli angzdrjas, staddan ebsteggja stallan, na stallan kārts⁹ sen pūwjan be pīwas krags pastānja dētan. Waīdils madli, be tenesmu madlintjai angzdris turri izlīztwei iz tenesse liškin be enlīztwei na stallan, staddan tāns [waīdils] dīwai zūrgi angzdrjan tikinna skirttan, adder angzdris lanza ikāigi nigīws, ikāi waīdils bilāi swāise madlans, kawīdas buwāi tūlan. Staddan āngzdris pastānja ebleītan sen pīwan iz stan kārtan, s.a. kjāsjan, panzdau tāns etkūmps skatta be, pa waīdilas palāipsan, preikāusina si prēi aulemtan ēdjan, staddan, tērpawintjai kekkulan, wartīna (— tennan) ezze stallu, be waīdils, etminīntjai deīktan, kwēi angzdris kwaitēi palāiktwei, be stan deīktan dīgi swentina sen swāise maldan. Kaddan angzdris palāika en swāise deīktu, staddan ljūdis be waīdils, be dabber kitāi seimīnai wesselina si be swentisnan wanginna sen pūwjans be kittans tuldīsnans.

§4. Stawīdans swentintans angzdrjans, sklāit prūsans, dīgi zmānina be leītawjai, be zemāitjai, dabber tūlan kwei tennan mazīngi aupaltun. Ezze stan bilāi ni tēr rikīs barōns Sigismund von Herberstein¹⁰, kawīds subs en Trākamans, leītawiskasmu mēstu nitāli ezze Wilnei widāi be erzināi. Dīgi Mātis Strijkōwskis anga Gwagnins en dēlu “Eurōpiska Sarmātija”¹¹; ikāi ainuntkwei palikka be teinū en Zemāitijai tēt drūktai endrūwintāi, kāi tenēi tikriskai mazzi izwakītun debīkan naūtin, ik ezze angzdrjamans etgērdautwei si, be stwi tenēi mīli autengīntun si prei dēininiskan izbandāsenjan.

§5. Pirzdau delli mettans en Īnstrapilis ebzūrgiskamans šlūzi wāiks, pertikkuns iz kāiman, lanzantin prēi meddjan per Jurbarkan. Tāns gērba sen tikriskans malkans kāigi faktan, kāi en stesmu ebzūrgisku delli kāimai, ikāi spārts kliptinai, wis dabber turri waīdilan, kawīds pastānja bilītan per mānenikan (monininks) (pertīnka ezze moniu anga maniau “(as) papresta, waīda”). Stan en aulemtan kēsman, adder jaūku en wassaran anga assanin, senrīnka zmānins sen aulemtan zentlan, sen aulemtans māgiskans maldans senrīnka delli angzdrjans be burja tennans sen aulemtans stebullans. Staddan na stallan pēda di pūwjans be ēdjans, be angzdrjamans dīgi ebsteggja sklāitiskan deīktan be dēt daddan; be kaddan tenēi pa pagattawinusjan lubban, kawīda dīgi pastānja ebstegtan, enlīzja na stallan be stwen, pa māldininkas kwāitan, kāusina wissans ēdjans, staddan pagaūnja si sta pujā be wanginna si lāimiskai pūjantjai. Wangīnuns pūjan eraīns delīkasimiks turri etwirai gērbtun waīdilu: kasse paggan tāns bēi wārgan, kas tenesmu segīwuns wārgan be tennan enwargēi be kawīdan wārgan tāns kwaitēi segītun swāise enwargītaju. Ik tēr ainunts wīrst kwaitīwuns pagadīntun arrjan, staddan waidīls imma angzdrjan en abbans rānkans, be etkūmps burja tennan, etkūmps bilāi delli swāise māgiskans madlans be staddan mitāi tennan en wartellin anga en langstan winnan, iztarīntjai: «Szmirsƶ̀t per esƶ̀e», sta ast “jaīs pra zemmin”. Be staddan stesse zmānes ruggjai be kitāi arrjai en laūku wīrst būwusis pagadīntan sen kēitaran anga ainuntkawīdans škūdintajans. Ik waidīls iztarēi: «Sƶ̀miksƶ̀t per arrůda?», staddan arrjan rezērwis būlai pagadīntan, ik iztarēi: «Szmiksƶ̀t per twartus?», staddan tēt pekku aulaūlai be t.t. Kawīdai dabber rittus pastānja segītan paminīts wāiks ni paminijja. Iz stan widātan, kāi wāra pagānibi en stēimans deīktamans dabber ni bēi pernaikīntan. Adder stas [burrewis] bēi Ƶaltonis, sta ast “stēisan angzdrjan waīstajs”¹⁴.

§6. Adder tikslan kasse paggan prūsai tēr spārtai pawērtina āngins, sklāit dwigubāsnan, bēi en stawīdamans retawīngjamans prēipaljans, kāigi māise, ānkstais gērbts pra Dīwuljan¹⁵, gērbsenis ezze āngin ligzdan en Labjawai¹⁶, en stawīdamans prēipaljamans  zmānes minijja ezze sta be kittan. Prūsai mēriwusis, kāi arwiskai prawerēi nadirītwei kīrsa subbans āngins. Kāigi mennei izgūbi kirdītun ezze aīnasmu zemāitju, sen kawīdan bilīwuns en Wīšwilei¹⁷, en Rangānis skrittei, en Skallawai, tenēi zmānina āngins, be stwi kasse paggan: Āngin dēiws, bilīwuns tāns, dāi angimmans stan, ka ni dāi kitēimans zwerimmans, — sklāits wisawīdiskans ōrganans izwinandau, tenā mazzi tēt dīwai repītwei be prēipaus bīgtwei kāigi tēr mazzi kitāi zwerrjai sen swāise plāugzdans, skreīljans be naggins, tēr en angimmans turri sargātun si nijāukus āustabawingis (pa tenēisan wīrdans — dēiwisks) naseīlis, kawīds tennan gunna. Āngis subbas ni aulaūja, ik tēr ni wīrst būwus tēt, kāi tennas pastānja galīntan anga kitāi zwērjai galīna tennans, beggi eraīnan mettan tennas wis pastānja māldas, ebwēlkantjai anga auwēlkantjai wāran kjaūtan. Tēt bilīwuns stas zemāits, ik ka nika kwaitīntjai tū widāi āngin, sta turri būtwei zentlan, kāi tū wīrst turīwuns izpalsenjan. Āustabawuns stesse wāras zemāitas rēpausenjan paggan, as etminijja ka as skaitāwuns ainuntkadāi en Ōrdenas krōnikei iz Tenesse Praswāikstistas rikkijas Dietrieh von Tettau¹⁸, Prūsiskas kāncleras bibliōtikin. Galindjai, kwaitīwusis enlīztwei sen karregan en Mazzawan, en pussideinan etdwīsi si be widāi, kāi prēi tennan pra azzaran plūja angzdris. Tenēi pagaūwa krīkstwei ezze izpālsenjan, iztārintjai: “Nūse dēiws Patrīmps¹⁹ ast sēn mans! Etskīmai, ēimai ēmpersin!”; tūrintjai spārtan nadruwīsnan, tenēi jāt en Mazzawan, erkarjaūja dīgi labbans zmānins. Adder kaddan etwārtai wartīnusis tenēi spārts jautta sārgiskai, tūlan iz tennans mazūrai galinna.

§7. Ikāi āngins ni zmānina di ainawīdai. Buttai angzdrjai pastānja laikātan prei stabnjan anga en buttas lunki. Aīnas iz tennans pastānja maitātan en anzanamans, be en aulemtan kēsman tennas pastānja kāimalukitan. Stāns āngzdrjans teīsina tūls gennas, kaddan wartinna si prei Lāiman²⁰ kāigi prei zmānes wēisewingiskas be gīmsenjas dēiwin²¹ — tenā turēi zurgautwei, kāi wīrai būlai diwāi en zurgausnai per malnīkans be stawīdai paliklai. Be en tenesse zmānjan laikāi di angzdrjans. Buttas angzdrjai pastāi maitātai sen daddan be preistalīwingjans ēdjans per tennans, ikāi en assanin, jaūku waīdils anga, kaddan tāns ni ast, ljūdis, ikāi tēr biskin waīduns pagāniskans pawīstins, turēi sen waīstans tenesmu maldans izwiltun angzdrjan iz tenesse miggi²² (tēt tenēi bilāi per angzdrjas ligzdan), kāi tāns parepīlai ērgi stallan. Adder stals turri būtwei kraūts sen wisawīdiskans ēdjans, sklāit stan, ezze stallu ērgi tallun gaīls kekkuls turēi kartwei, sen tenesse pagalban angzdris turri enlīztwei na stallan, deznimai dīgi gardautun dētan lāndan na stallan anga mazzais tennan preikāusintun si. Be sta bēi zentlan, kāi ljūdis be tenesse buttan wissan mettan wīrst turīwuns izpālsenjan. Adder ik waīdils ni mazēi izwiltun angzdrjans iz tenēisan ligzdan, sta bēi zentlan, kāi ljūdis be tenesse buttan wīrst turīwuns nideiwūtiskan stan mettan: anga tenesmu, anga seimīnamans, pekku anga laūkamans. Adder teinū stwi mes turrimai wis mazzais stawīdans ermērisnans, beggi stawīdans waidīlans anga angzdrjan burrewjans turītun en wisēimans prūsiskas Leītawas deīktans nimazīngi.

§8. Aulemtāi zmānes en wassaran laukijja angzdrjans, gābi tennans gīwans be sen tennans drazza wissans russas kērmenes delīkans, mērintjai, kāi staddan russai labbai wīrst gūbusis en rānkan²³. Adder ik angzdrjai subbai wāisina si en staldu, staddan tenēi ni pastānja izgūntan, adder tenēi pastānja palaīstan nikausintāi en swāise ligzdamans. Adder ik tenēi endirēi, kāi angzdris wāngraui prei klentis wūdmen be dīt daddan, mēri kāi sta ast izpalsenjas zentlan, beggi tenēi endēlbi en galwan — kwei ast angzdris, stwen izpalsenis be deiwūtiskan.

§9. Tūlan iz tennans spārts kwaitēi āngins sen raggans, kawīdans tenēi mazzi gabtun sen drīmbjan, dētun tennan stwen, kwei buwāi stawīdas āngis. Tenēi druwēi, kāi stawīdas āngis turri debīkan spārtan pēstun deiwūtiskan²⁴, adder ezze stawīdan āngin zmānisnan mazīngi skaitātun prei Jūlijan Cēzarjan Skaligeran.

1. En ōriginalu.: Ursin[us] in Analect[is]
Prātorius autenginna prēi: L. 1, c. 6, pag. 7. et seqq.
[Ursinus, Ioannes Henricus, Analectorum sacrorum libri sex […], Hermsdorffii, 1658; 1668.]
2. Autengīnsenis prēi: Horus Lib. 1. Hieroglyph.
[Horus, Apollo — Horappolo, q. ex. multies ed.: Hieroglyphica de sacris notis […] libri dio com versione Jo. Merceri, Paris, 1548; Heroglyphica de sacris notis et sculpturis, interpr. Joh. Mercerus, Paris, 1551; Bildschrift oder entworffene Wahrzeichen dero die uhralten Aegyptiers […] geprauch habend, Basel, 1554; Hieroglyphica de sacris aegyptiorum notis, Paris, 1574; Hieroglyphica, a Dav. Hoeschelio illustr[ata], Augusta, 1595; Selecta Hieroglyphica, [s.l.], 1597.] — en ōriginali nika ni ast ezze stan, adder ast ezze āngis be kunnegas sēisnan.
3. Autengīnsenis prēi: Euseb. Lib. 1. Praepar. c. ultim. [et] Lib. 2. c. 3.
[Eusebius, Pamphili, Evangelica praeparatio […], Coloniae, 1688.]
4. En ōriginalu: vom Alexandro Magno
Prātorius autenginna prēi Plutarchus de Tac. Alex. Or. 2.
[Plutarchus, q. ex multies ed.: Vitae comparate illustirum virorum, Lugdunum, 1548; 1560; 1562; Francofurtum, 1600; Leben […] der herrlischsten Männer […], Frankfurt am M., 1616.]
Perwaidinnasi, kāi tāns peisāi ezze stan izraūsenin:
«Bilāi di, kāi Filīps aumetti stan akkin, sen kawīdan tāns, endirīntjai pra wartellis spīltan, widāi dēiwan, migīwusin turrintjai āngis wīdan sen swāise gennan. Kāigi bilai Erastofēns: Ōlimpiada, pagar līsantjai Aleksāndran en karregan, tenesmu ainasmu gērdawusi tenesse gīmsenjas kliptan be spārts madlīwusi, kāi tāns ni aumeslai swāise gīmsenjas debbiskan».
5. Prātorius perwaidinnas autenginna prēi Pigafett[us], L. 3, c.2.
[Pigaffeta, ? Filipus possib. cit. ex. Maiolus, Simon, q. ex multis ed.: Dies caniculares hoc est colloqia tria et viginti physica, nova et penitus admiranda ac summa iucunditate concinnata, Ursellis, 1600; Moguntia, 1607; 1610-1613; Colonia, 1607-1608; Moguntia, 1614; 1615; Dierum canicularium tomi VII. Ed. 2, Frankofurti, 1642; cap. 2.]
Mazīngi bilāi ezze:
«Panzdau tāns enēit en āngis ēntran, bilīwusjan per “naga”, teīktan sen nidruwīminan rikīwiskan be dētan en ukadebbikasmu rūmas padwarrju. Rikīs be tenesse gennas enēit ēntran, tēt niainunts ni waīda tikriskai kas iz tennans ast tikrisks rikīs. En amzjan tāns dirēi pra debīkan stīklan, kawīda ast en āngis kreklu».
6. Autengīnsenis prēi: Camerar, hor. Suec. Cent. 2, c. 9, pm. 31, seqq.
[Cammerarius, Philippus, q. ex multies ed.: Operae horarum subcisivarum, sive meditationes historicae […] centuria, Frankofurti, 1625-1642; 1644; 1644-1650; 1658; 1685.]
7. Mazīngi tāns bilāi ezze aumestans delīkans stesse Chronicon des Landes Preussen. 
8. En ōriginalu: Maldininks
9. En ōriginalu:  Kauszel
10. Autengīnsenis prēi: In Comm. Rer. Muscov. pm. 84
[Herberstein, Sigismundus, Rerum Moscoviticarum commentarii […] Vide b (48).]
Dirēis Herberšteinan, kwēi tāns peisāi ezze swāise pintegan en Trākamans (lēit. Trakai, miks. Traken, pōl. Troki):
«Stwen (en stawīdamans ainaseīlingjamans deīktans) be teinū ast tūlan pagānai (aināi zmānina pannu, kitāi -— garrjans, be saūlin be mēnikan; ast be stawīdai), kawīdai maitāi en swāise būtamans [ikāigi penātans] aulemtans āngins turīntjans keturrins [īnsans] lāpans, palīgu isturēitamans (tēr debīkaisis), dīgi turīntjans kīrsnan instrawan kērmenin, ni mazzais nikāi trīs pēdas stesse ilgas; tenēi bilītan per Giwoites (giowites — tēr!). En aulēmtans dēinans tenēi segēi “auskistīskans” rittuns en buttamans be, kaddan āngis izlīzja prei dēwusjan ēdan, staddan pastippa seimī bijjas paggan lānkja si tenēimans ikāi tenēi, sātwinusis si, ni wīrst kāimawartina si en swāise deīktan (kitāi bilāi tennans per Jastzuka, kitawīdai — Szmya. Tenēi turri aulemtan kēsman, kaddan tenēi maitāi swāise dēiwans; en buttas sirdu dētan daddan, be subbai tenēi sīnda na klupstins na sāstans; stwi tīnka āngs be snākstja zmānjamans, kāigi ernērtusi zansī, — be staddan zmānes madli tenessei be lānkja si tenessei turīntjai bijjan). Ik tenēi turri ainuntkawīdan nideiwūtiskan, tenēi mēri, kāi wārgai maitāi be laīdja en swāise buttans buttas dēiwibin [āngin]».
11. En ōriginalu: Sarmatia Europaea. Stwi tāns bilāi ezze Sarmatiae Europeae descriptio.
12. Miks. Insterburg, pōl. Wystruć, leīt. Įsrūtis, teinū Черхняховск.
13. En ōriginalu: Littawisch Georgenburg. Leīt. Jurbarkas. Maskōwitiskai ērgi 1917 m. Юрбург.
14. En ōriginalu: Schlangen-Meister, s.a. mazzi būtwei be “lūdis”, be t.t.
15. En ōriginalu: Dywullis.
16. En ōriginalu: Labiaw. Miks. Labiau, leīt. Labguva, teinū Полесск.
17. En ōriginalu: Wiesƶ̀will.
18. En ōriginalu: Joh. Dietr. von Tettau.
19. En ōriginalu:  Padrympus.
20. En ōriginalu:  Laimele.
21. En ōriginalu: alß eine Göttin der Geburt undt Fruchbahrkeit der Menschen.
22. Etimolōgiskai sēitan sen prūsiskan pretēritas particīpan enmigguns III 81₂₂; leīt. įmigęs; prūs. ismigē III 101₁₃, leīt. dial. išmigo.
23. En ōriginalu: zur hand gehen.
24. Autengīnsenis prēi: Vide h. lib, p. 17.
[Msc. Prätorius, Matthäys, Deliciae Prussicae, oder Preussische Schaub¨hne, lib. 4, cap 5.]
25. Autengīnsenis prēi: Scalig. in Sub Tit. ad Cardan Exerc. 83. Sec: 2 et Gerhard Joh. Vossig L. 4 de Orig. et Progres. idolatr. c. 63
[Scaliger, Iulius Caesar, Exotericarum exercitationum liber XV. De subtilitate […], Hanoviae, 1634; Francofurti, 1665;
Vossius, Gerardus, possib. Duo tractatus […] de historicis Latinis […] et Graecis, Francofurti ad M., 1677.]

Mātis Prātorius

Gerbā ezze kittans prūsan swentans garrjans

Ēnturs

1. Eraīnan garrjan, kawīds ast rembotha anga romova, ast swentan, sklāitewingi kaddan nō tennan — anzanan anga lāgzdin, wābalnin anga krāusjan, aūga emelna. 2. Līpa en Šakunamans. 3. Adli en Nībudin meddju. 4. Bezzan be tenesse deiwāi. Gērbsenis ezze stan. 5. Ezze krāusjan en Nībudimans be zemāitan pagār tennan. 6. Medjanikāi be medjāi.

§1. Waraprūsai ni enbāndan eraīnan anzanan anga garrjan laikāi per swentans, adder jāuku be rombhota, sta ast stawīdan, kawīdan tēt sen swāise stibbans senaūguns anga kīrs pratreppa ... Skaitātun tālis]]> Antrā palazīnsna

Gerbā ezze kittans prūsan swentans garrjans

Ēnturs

1. Eraīnan garrjan, kawīds ast rembotha anga romova, ast swentan, sklāitewingi kaddan nō tennan — anzanan anga lāgzdin, wābalnin anga krāusjan, aūga emelna.
2. Līpa en Šakunamans.
3. Adli en Nībudin meddju.
4. Bezzan be tenesse deiwāi. Gērbsenis ezze stan.
5. Ezze krāusjan en Nībudimans be zemāitan pagār tennan.
6. Medjanikāi be medjāi.

§1. Waraprūsai ni enbāndan eraīnan anzanan anga garrjan laikāi per swentans, adder jāuku be rombhota, sta ast stawīdan, kawīdan tēt sen swāise stibbans senaūguns anga kīrs pratreppa wissans kittans sen aūktan anga plattu. Sklāitewingi, ik na garrjan aūga emelna. Stawīdai anzanai nadrāwai anga skallawjai kliptinai ēmpersin sadīna zmānintun be teinū. Waraprūsai laikāi stawīdans anga kittas pērgimis garrjans per swentan.

§2. Hennebergs peisāi ezze debīkan līpan en Skallawai, en Šakunan kāimu, kawīda, sklāits dwigubāsenjans, dīgi pastāi laikātan per swentan, beggi bēi spārts aūktan be stāran be, sklāits stan, dabber bēi rombhota,  be pagār tennan apperau di tenesses deiwammans (ikāi kliptinai be naktins).

§3. En meddjas teritōrijai stesse Nībudin parapijan dīgi bēi stawīda adli sen dwāi sena aūgusins wippjans ūnzai, kawīda dabber stalāi en 1664m. be kawīdas bildjan stwī mazīngi widātun, adder pērnai en tennan mēldi brukkusi be izdēlbi tennan, tenesses stibban erdeggusis en 1673m. en meddjas ugnis kēsman. Prei stan adlin be mālds, be wārs, be ni tēr iz Nadrāwan anga Skallawan, adder dīgi iz Zemāitijan, be Lēitawan, be tenēi stwen apperau tāšispastawans, sawinzlins, adder aulemtāi īr rūkans be penningans. Astis ast stawīda, kāi tenēi mēri ik ainunts astits paralizitan anga ainunts turri ka nika lemtan, staddan pralīzentei pra stans dwāi wippjans, mazīngi gaūtun kailūstinsnan, be dabber mazīngi aupaltun tūlan zmānins, kawīdai, pa tenēisan presnan, waīda ārstiskan spārtan be kawīdai ni gīdina si zmānintun swentan adlin, stawīda adli pastāi bilītan dīgi per  rumbùta egle be, ēintei prei tennan, zmānes bilīwusis: Eikim Rombhowa, adder dīwai iztarēi: Eikim Rommowa. Stawīdas adlis, sklāits dwigubāsenjans,  bēi tuls, beggi sklāits tennans bēi mazīngu aupaltun tūlan deīktans, kawīdans prūsiska bilā bilāi per swentan, prei perwaidīnsnan, Sƶwente [?loe]ƶuno be t.t. Sƶwenta mieste, be t.t.

§4. Sklāits stan, waraprūsai laikāi per swentan be kittans garrjans, sklāitewingi bezzan, pa kawīdsmu buwīnats retawīngjai zemmiskai deiwāi, tenēi pastai bilītan per bezdukkai, adder ainunts iz stan teīki wīrdan barzdukkai. Tikran ast en stesmu, kāi sklaitawīdai nadrāwai wis dabber bijja bezzan, beggi bārzdukai, buwīnusis pa tenesmu, škūdinats zmānimans, As mēri, kāi sta ast pikuls spīljai glaūdans sen lāngiseilingjans zmānins, adder tāns stwi tērpaui dabban, iz izbandāsenjan gi ast waīstan, kāi pa bezzu ast enwārguliskan ilgai sindītwei anga migītwei, sklāitewingi en wassaran be en kweitāsnas kēsman. En Mīmelei bēi wārika, mīliwusi en rēizans en pussideinan pamigītwei pa bezzu; ēnwangan tenā stesse paggan aumetti āumenin, adder pagaūwuns tennan ārstitun engaūwuns prābutiskan pakkajan rikīs [K]yperus, medicīnin zinānin doktōrs, be sen Dēiwas pagalban tennan izārsti, palaikāwuns tennan delli dēinas en anzanas tīmenei. Mazzi būtwei, kāi spārts smārds dussina “gilluwas jūtans” be stesse paggan tenēi jāu ni mazzi dēlatwei tikrōmiskai, tēt pikuls tērpaui zmānin nisātausnans, kāi paikīlai be sugerijja wisawīdiskans duslakiskans fantazijans, mazzi paspārtintin gezēirans ezze zemmis deīwans anga, dīwais, bezzas buwīntajans, be ka zentli wīrds bezdukkai, beggi prūsiskai, dīgi kāigi en Nadrāwai be Skallawai, wīrds bezdas zentli “bezzan”. Zentli bezdukkai — “buwīntjai pāgar bezzan anga ast pāgar tennan, tērupantai tennan”.

§5. As mēri, kāi per tennans bēi swentan wisawīdiskai garjāi, prēi kawīdans stibban dwejjina si be etkūmps senaūga. Kāigi waidinna glaubāli, en laūku, en Ragnitas regiōnei bēi stawīds anzan, kawīds pastāi bilītan per swentan; be na tennan enlīzi di sen lūzjan, pralīzi pra senaūgusins wippjans, drwūwintei, kāi stas wīrst pagalbuns.  En māise stankēsmiskasmu saddan, en Nībudimans, as turēi stawīdan rombotha krauszis [rūmbiskan (sen senaūgusins wippjans) krāusjan]; stwen as rēizan aupalla wāran zmānentin, kas madlijja si pakwēlpuns prei garrjan. Tāns ka nika miksēi pa bārdai, adder beggi as ni sergēi si be ni laikāi si prei pastippan tusnan be ēmpersdirīsnan, tāns senmaisāi si be kwaitēi aubēgtwei. Adder as etlaikāi din tenesse retawīngiskas paggan, kwaitīntei erzinātun, ka tāns segēi prei garrjan. As prasijja tūlan, adder ēst gērdau dis swajjan (anga swettin) emnin be kāi astits iz Zamaītjans. As endirēi, kāi tāns bijāi etskestun mi swāise pawīstins. Staddan aīnan swāiseisan patabbeljan (tēt pastānja bilītan kummetjai, kwēisan ketturins Tenesse Praswāikstista Brāndenburgas Kurfirsts palīkuns per māise be kīrkis astins) wakēi as prēi din, kas turēi izlaukītun din sen labban, adder stan dīgi ni walnai izpalla. Ēnwangan, pa ilgans izwīngsenjans, aīns iz māise patabbelins erzināi, kāi stas zmānents pastāits tengīntan stwi ezze waidilattu iz Zamaītjans: laipinnats tenesmu aupaltun stawīdan senaūgusjan garrjan per swāise nepātin, pastāwusin klūmbjan pra brendun lūzjan, be staddan prawestun stan malnīkan pra senaūgusjans wippjans. Waīdils wīrstits izmadlīwus iz dēiwans warrin pēr stan garrjan, stawīdasmu klūmbinsenjan ārstitun b.t.t.

As laikāwuns si stesse zmānentis līnku pastippai nipāusiskai be prasijja aūktais paminītan zamaītjan, kasse paggan tāns bēi pakwēlpuns prei garrjan be madlīwuns si. Tāns gērdau enwakīwuns Dēiwan, nadwessintei ezze pagalban per swāise nepūtin. As etrāi: labban, kāi tāns madlīwuns Dēiwan en stessei pawīstin, adder jāntei prei waīdilan, nadruwīntei na stawīdan nikānkstan pagalban, tāns laikāi si ikāigi nikrikstjāns, be as preimetti din tenesse nietrāwingjan laikāsenjan. Wārs zamaītis pagaūwa dribbintwei be wiptwei: tāns mēriwuns as wīrst din kāigi waīdilan senrissuns tengītun en pulkan; tāns immuns anktwei madlīntei etnīstin, dabber īr preidāwuns, kai teinū tāns wīrstits pastāwus izmāitintan anga pulkas līgas paggan, anga waīdilas ernertīsnas paggan, adder tenesmu nepūtin turrits būtwei wārgais. As adder eīskinuns tenesmu, kāi as ni mēri dātun din tēnstun prei swētewiskan sūndan, sklāit tāns turri tēr swāise grēkan prei Dēiwan aumadlītwei be aīns nō Din nadruwītwei, tēt Dēiws wīrst tenesmu nepūtin arwiskai galbtwei. Tāns mazzi nadruwītwei ir nō men, ik ter tāns swāise grēkan erzinālai, kāi as tenesmu ni tēr labban segīlai, adder sen pakkai preistatīnlai ēnstwendau, ēnkwendau tāns kwaitēi enpaltwei.
Staddan pra ginewīngiskan be kānkstan pamakīnsnan as ēnwangan erzināi ezze šismu wāran zamaītjan, kāi sirzdau ainuntans zamaītjans dabber ast drūktai ensadīntan, kāi stawīdai senaūgusis garjāi ni umzus tēt stebbulai pastāi ezze Dēiwu teikātan be, pa tenēisan presnan, tikrōmiskai pastānja laikātan swentai, be kāi tāns mēriwuns, ikāigi astits serrīptan, kāi stāi, kwāi, pra tenēisan madlītajans be waīdilans pamakīntai (waīdils ast izpretewīngis wīrs, dīgi kalbītajs, kas pa tenesse presnan, kalba sen Dēiwan en madlai), stawīdan garrjan tikrōmiskai teīsina, nikaddan ni astits pawērptan sklāits pagalban. Be stas zamaītis, kāigi as widāi, en swāise sīru palaikāi stawīdan presnan, ikāi teinū (mazzi būtwei iz bijjan) stan subban sirzdau kittans zamaītjans pirzdau men perklantēi.
Ēnwangan tāns pazināi, kai waīdats aīnan madlītajan, kas, ik turīlai mazīngiskan sen pakkai gaūtun šāi, prei stan garrjan, buwīntwei, ni tēr kwaitīlai sen wissan swajjan seimīnan šāi perskītwei, sklāit īr mennei turīlai būtwei debīka deiwūtisku be tēt tālis. Stu mūisesan, ik tāns tikrōmiskai enswentinlai stan garrjan. As prasīwuns, ka be kāigi zmōnjai segēi, kāi enswentinlai stawīdan garrjan. Stas wīrs gērba mennei retawīngins pawīstins, adder ezze stan as wīrst infōrmiwus labadīngewin skaitātajan en kitasmu deīktan.
Kai adder neggi stas zmānents, neggi dabber ainunts ni turīlai mazīngiskan etwartīntun si šisse garrjas paggan prei pagūnibin, as, tenesmu sēntei, laipinnuns wakītun swāise wāikans be aukīrstun stan gruntiskan wippjan, kawīds stesmu zamaītju bēi swarewīngi be kawīdse paggan stan garrjan mazēi pastātwei laikātan per swentan, pēr kan zamaītis spārtai pawārgau. Prēi stan adder preipalla ka zentlawīngi: 1) kīrtantei wippjan, mes wisāi stalāimai zūrgi garrjan, kīrtants sadenīks adder ni bei ēmpersdirīnti en tikran kērdan sāktwei prēipaus ezze krūwintismu wippjan, be brendus wippis krūwa tenesmu na pēdans, kasse paggan tāns tūls nikāi ketturins sawaītins sīrga ni delāntei nikawīdan dēlan, ikāi bei sījas kēsms; 2) stesse paggan wisāi zūrgi stalīwusjai senmaisāi si be augūbi, dīgi as, kāi pagalblai preignestasmu zmānentin, adder ankstāinai stas wippis jāu nikwēigi ni bēi.
As laipinnuns laukītun din seīlawingjai ni tēr en māise kāimu, be dīgi as subs jāi en wissans kāimans, kwei kāigi as mēriwuns, tāns mazīlai pastātwei perweztan, adder ni ezze ainuntsmu as ni mazēi erzinātun nika tikriskan, ikāi as šāi be stwen izlaīduns īr penningans. Zamaītis dīgi iznīka, be as mēri, kāi tāns turēi aupēduns stan wippjan. Pa kērdan nikas ni jāu prasijja ezze stan garrjan adder gūbi prēi di sklāits malnīkans, kwāi ebgardau wārjans.

§6. Jaūku waraprūsai swāise deiwāmans palīkei pastippans meddjans; ezze stan peisāwusis Erasmus Stella, Jodocus Willich[ius], Matth[aues] a Mechov. Stwi en nūse kēsman en Pabētjan tāutai bēi debīkan meddjan, adder garrjan lāndis en stesmu meddjan stēimans zmānimans sugerijja spārtan nāidan. Anga wa en Prūsas be Zemāitijas arāiku ast meddjaniks, kawīds pastānja bilītan per swentan, en kawīdsmu kelli buwīntjai nika ni kīrta, bijjantei, kāi deiwāi, buwīntei en stesmu meddjaniku, wīrst spārts škūdinusis.

Mātis Prātorius

Ezze kittans nigruntauktimmjans dēiwans¹, sklāitewingi ezze Gurcho²

Ēnturs

1. Uniwersalai deiwāi. 2. Kāigi sklaitīntun Gurcho, Wurszkaitis, Szwaybraitis? 3. Ezze Kurkas (Gurcho) walniskan. 4. Anga prūsai aušaūwa Kurkan (Gurcho) ezze mazūramans? 5. Ezze wīrdan Gurcho, ka tāns zentli? 6. Tenesse buweīns en Swentamēstu³. 7. En Tulkemitei⁴ be Frāmburgu⁵. 8. En subbiskamans buttans be kitēimans deīktans. 9. Aperāi tenesmu. 10. Ezze malkans, deggintans pēr tennan zmānintei. 11. Ezze pelannin. 12. Ezze zmāninsnas rittuns. 13. Meddu be wisawīdiskas īdas pastāi apperautun tenesmu. 14. Ezze idōlan, kawīds pastāi laikātan per Gurcho. 15. Ains prēipalis ezze stan. 16. Ezze Kaupālin⁶. 17. Anga Gurcho bēi Pergrubrius⁷?

§1. ... Skaitātun tālis]]> Septmā palazīnsna

Ezze kittans nigruntauktimmjans dēiwans¹, sklāitewingi ezze Gurcho²

Ēnturs

1. Uniwersalai deiwāi.
2. Kāigi sklaitīntun Gurcho, Wurszkaitis, Szwaybraitis?
3. Ezze Kurkas (Gurcho) walniskan.
4. Anga prūsai aušaūwa Kurkan (Gurcho) ezze mazūramans?
5. Ezze wīrdan Gurcho, ka tāns zentli?
6. Tenesse buweīns en Swentamēstu³.
7. En Tulkemitei⁴ be Frāmburgu⁵.
8. En subbiskamans buttans be kitēimans deīktans.
9. Aperāi tenesmu.
10. Ezze malkans, deggintans pēr tennan zmānintei.
11. Ezze pelannin.
12. Ezze zmāninsnas rittuns.
13. Meddu be wisawīdiskas īdas pastāi apperautun tenesmu.
14. Ezze idōlan, kawīds pastāi laikātan per Gurcho.
15. Ains prēipalis ezze stan.
16. Ezze Kaupālin⁶.
17. Anga Gurcho bēi Pergrubrius⁷?

§1. Sklāits stans trins zmānewingjans Rāmawas dēiwans, prūsai dabber turīwusis kittans, kawīdai ni aīnat pastānja zmānintan sen stawīdans rittuns, kāigi stāi trīs deiwāi na anzanan, kawīdamans waīdinusis di ukadebban zmānjan. Stāi trīs bēi ukaswarewingi sirzdau wissans deīwans be tenēisan dēlasnas spēri bēi be dāngs, be zemē.

§2. Stāi kitāi, stawīdai kāigi Gurcho, Wurszkaitis, Szweibratis⁸ anga Wiszrambraijtis, bēi ikāigi tēr na zemmin, en sklāitewingiskai līkutai spērin.  Adder iz stans trins, anga turri ainunts pirms gruntauktimmiskan pirzdau kittan, be nagīrbauntei tennans, anga prawerru laikātun si prēi stan tikrōmiskan enteikāsnan, be laikāwusis si prēi tennan wārai prūsai, — niwaīstan. Māise dirīsenis stawīds (tennan as ni kasmu ni preispārtina enīmtun), kāi prawerru sklaitīntun stan dēiwan enteikāsnans — stu tenēi bēi prawerīngais, stu tūls prūsai wīrst zmāninusis tennans (stans dēiwans), dīgi prawerru sklaitīntun be preitarīngi prei deīktan, kawīdan bēi palīkitan ainasmu anga kitsmu dēiwan.

§3. As mēri, kāi en Swentamēstu (Szwento-Miest), sta ast en «Heyligen-Beyl», Gurcho bēi ukadebs dēiws iz stans trins, tāns turīwuns ukaaūktan rangan be tūls wissas tenesmu šluzi di, palīgintei sen kittans dēiwans. Sklāits stan, prawerru aušaūtun be stesmu, kāi tenesse pagalba bēi prawerīngi, beggi en dēiwas Gurcho kwāitu bēi be īdjai, be pūwjai, adder sta, pagār gīwatan, kīrsa ka rikaūja Pykullis, pagār perkūnijan be zemmis āustewingiskan, kīrs ka rikaūja Perkunas be Padrympus, bēi ukaswarewīngi pawīstis, tēt [prūsai] tennan wīrst zmāninusis tūls pa trins dēiwans na anzanan. Ikāi Hennenbergers⁹ bilāi, kāi stas Gurcho — ast usts deīws, be dīgi Schützius, Thoms Waissel, Simon Grünaw be tūls kitāi bilāi tennan per stawīdan enteikāsnan, adder as ni aupalla ni prei ainan ainuntkawīdan tikslan, kasse paggan tenēi stawīdiskai teikātan.

§4. Ainunts, sklāitewingi Grunau be Hennenbergers, ezze stan Gurcho peisāi, kāi ikāigi prūsai aušaūwa tennan ezze mazūramans, adder ik prūsamans dālai Gurcho mazūrai, staddan tenēi subbai zmāninlai stan dēiwan, ikāi ezze stan nika nimazīngi aupaltun en pōliskan autōran enpeisāsenjamans. Emprīkiska pawīstis mazēi būtwei tikran, beggi prūsai bēi preispārtinusis mazūrans zmānintun swāise dēiwans. Ikāi as stesse paggan ni sen kawīdans istōrinikans ni kwaitei pagaūtun karjaūsnan be mazzi būtwei prūsai nadāi ains kitsmu, adder mazzi būtwei be mazūrai biskin wēlais pazināi Gurcho per swāise dēiwan; stu ni mazzais zmāninusis di tennan tūls, stu kitēimans trimmans aūktais paminītamans be tenesmu šlūzi tūls, segīwusis tūls rittuns.

§5. Pēr stan, kāi erzinālai stan waraprūsiskan dēiwan walns, prawerru pamēritwei ezze wīrdan Gurcho, tāns en rēizans pastānja iztarītan Gorcho. En 1249 en privilegijai¹¹, izdāwusjai pra pāwestas legatan, Jakōban¹², bēi pepeisātan Gurcho (sta mazzi būtwei ebpeisātajas blāndas, papeisāwusjas G en deīktu C). Māise presnas, walns peisātun Gurcho anga īr Giercho, stu Curcho, beggi emmens Gurcho pertīnka ezze gurkle, prūsiskai sta zentli «zmānes gurklē», izšendau gert, dīgi gyrt, prūsiskai sta zentli «pūtun». Adder stwi prawerru pazentlitun, kāi prūsiska C en stan subban preslin senpalla sen pōliskan G be pastānja iztarītan dīrzalai, tēt palīgu en minkstan K (K)¹³. Wa stesse paggan, ainunts stan Gurcho bēi peisāwuns sen C / Curcho, be entikriskai stas Gurcho bēi zmānes gūrklis dēiws, kawīdan tāns turri sātwintun sen īdjans be pūwjans, tēt īdjas be pūwjas dēiws, tēr mazzi biskin tūls pūwjas, stu īdjas.

§6. Kāigi īdjans be pūwjans, tēt be jūse zignāsnan wiskwēi zmānes laukijja, tēt be sta Gurcho dīgi pastāi zmānintun wiskwēi, kāigi wīdikaui be Hennenbergers be Simon Grunau, be ukazmānewingi deīktan bēi Swentamēstan (Heyligbeil) anga, tikriskais, debīks anzans stwen. Tāns bēi dīgi be ni mazzais āustabawingi kūnstan, beggi kweitāwuns zēiman be daggan. Stesse paggan, ainunts bēi peisāwuns ezze prūsans, senmaisāi stan anzanan sen anzanan en Rāmawai; empēreniskai prēi stans autōrans nika ni papeisātan ezze stesse anzanas sklāitiskans, tenēi tēr ebpeisāi, kāi tāns pastāi kīrstan, adder ezze stan en kitsmu deīktan.

§7. Sklāits stan anzanan, sirzdau Frauenburgan be Tolkemitan¹⁴ bēi interessants debīks stabs, na kawīdan zukkaunikai apperau be deggina zukkans en Gurcho zmānin, be deīktiskai buwīntajai — kittans īdjans.

§8. Buwīnusis tāli ezze stan stabban anga anzanan wis pat mazēi izbilītun swāise pateīsin — anga en buttamans, anga pagār wissan anzanan, adder tenēi bēi debīkan tūliskan en Prūsai en wissamans deīktans, en stan ānkstan kēsman ezze stan peisāi citātai stwi autōrai Hennenberger, S. Grunau, Waiselis, Tretters be kitāi krōnistai. Empēreniskai be stwi, be stwen stawīdans stabbans nimazīngi aupaltun, adder pirzdau delli mettans {aūkts} stabs en pjāusin meddju, nitāli ezze Gumbinnei anga Bisserkāims¹⁵, pastāi laikītan per swentan: deīktiskai buwīntajai nō tennan apperau rūkans, wilnan be palīgun, ikāi ni anga stabs bēi palīkitan Gurcho, mazzi būtwei dīwais per Pykullis, kāi tāns ni škūdinlai.

§9. Aperāi, sen kawīdans zmāninusis di Gurcho, bēi stawīdan skīstan zāljan talkātas zirnis kāigi: gāidis, ruggis, māizis, wizē, pupa, kekkerai, līkutkekers, be dīgi kittas [pawīstis], kāigi: mēnsa, miltan, meddu¹⁶, allu, pīws, daddan be wisawīdiskan kittan, ka preistalāi īstun be pūtun. Dīgi be pirms zukkan zukkausenis: stwi Bretkunas¹⁷ en swāise manuskriptu, be dīgi en Leītawiskamans preddikausnans¹⁸ peisāi, kāi tenēi Kurkai (kawīdan tenēi bilāi per Gurklius¹⁹) (spārts mazzi būtwei, kāi ebpeisātajai en stawīdsmu wīrdan Gurcho en deīku cli papeisāwusis ch) apperau gabtan esketran galwan be staggan, be wissan kittan īda anga perdāwusis.
Bilāntei ezze stawīdans oblācijans²⁰, as etmenna, ka peisāi Ewbūls Kōmiks²¹ en Semelei²², kaddan enwedda Bahusan, bilīntei tēt: «En pagaūsenju gi mennei apperaui di ainuntkawīdan krāujan, dumslin, eīsku — gallus; nika iz sēran, īr iz wīrsan. Be as ni bēi īduns ni saldan apperan, ni kūlsjan»²³. Dīgi paminijja Menandrs «dēiwamans palīgi di nipreistalīwingjans en lāndai staggans, gallun be kaūlans; wissan kittan īst subbai»²⁴. Dīgi enteikātan per stan Gurcho anga Gurklio, kawīds deznimai pastāi zmānintan sen zukkan staggans be kaūlans, kāigi dabber be teinū iz juksenjan aulemtāi zemāitai be tenēisan kaimīnai na arāikan: pirzdau īdjas īsenjan tenēi deginna kaūlans en pannu  en swāise dēiwas teīsin, adder pelannin erlāika māgijai anga enkāpa.

§10. En aulemtans rittuns be dājans prei Kurkan dīgi prawerru warīntun nōdan. Pirzdau wissan prei swentan anzanan bēi prābutiskai degānti pannu, kawīdan [tēt bilītai] waīdilats anga zignāts turēi sargātun, etrāntei sen swāise galwan.
Malkan ebpeisāsenjan, sen kawīdans enlaikāi pannu, arwiskai ni mazzi aupaltun. Ikāi mazīngi gadātun, kāi sta bēi anzanan malkas, beggi stas malkas {empēreniskai} en Prūsai bēi palīkitan per šlūzin deiwammans, dīgi bēi ukabrewīngis iz wissan, beggi tenesses dūms pastāi laikātan per kailūstan be ezze anzanan malkamans tīnka ni spārts debīks lāps, tennas sklaitewīngi ni preskēi be dīgi ezze tenēimans ni ast tūlan spānkstjas, palīgintei sen adlin be apsin. Anzans anglis ilgai erlāika gārmin, stesse paggan mazīngi ilgais enlaikātun pannu iz stans malkans. Ik ni ast anzanan malkas, tenēi mazēi tērpautun skāberwjan, beggi en emprīkisentin kēsman nadrāuwjai jāuku tērpaui stan garrjan, kaddan en swāise jaūjamans gattawina pirmicijans²⁷ — apperaui pirmans senrīnkusjans zirnins (pagār pagūnibis drūwisnan), tēt be per Kurkan be Patrīmpan²⁸, kawīdan zmānina sen emnin Gabiauga, adder kaūlans deggina en pannu. Gi entikriskai stan garrjan ni dāst spārtan lāpan, ni spānkstjans, dīgi sūit ilgai enlaikāi dūmawintjans anglins. En stesmu pannu endegga be degga apperan.

§11. Anga anglis ezze stesmu garrjan pastāi tērpautan, pa māise infōrmacijan, nikwei ni papeisātan, ik ter mazzais engaūwuns prābutiskan pakkajan rikīs Bretkūns, kawīds deznimai nōpalla burrewjans, dīgi, paminijja, kāi tenēi pannus pelannin, en kawīdsmu apperan pastāi deggintan swāise deiwammans, tērpau en burtausnai — kāi būlai rikīwiska zukkausna: per zukkans en Labjawai, kwēi tāns subs bēi pagaūwuns buwīntwei, sklāits dwigubāusnans, en tenesse kēsman tēt dabber segīwusis di³⁰.

§12. Sen pannu tenēi dabber apperau be deginna pirmans wēisjans be wisawīdiskans īdjans, be pūwjans. Adder kāigi tenēi stan segīwusis sta ni ast ebpeisātan, ikāi nika ni ebgalwāntei, as mēri, kāi tenēi zirnins anga zukkans dēja na skabtan lubban, na ukawīrsawan līja di allu, daddan anga pīwan, be staddan jāu dēja na gattawintans panniskas anglins, stawīdiskai perklantīntei pannu [apperan] swāise deiwammans. Pawīstis ast en stan, kāi tēt  segīwusis be zemāitai, be kaimīniskai skalwai, be gērdau mennei ezze stan Wilhelms Mertīns, kawīds kāigi tēr bēi nōseileniks en Werdenu³² — debīkas erudīcijas zmōi be tenesmu bēi spārts interessanti stawīdas pawīstis.

§13. Ezze meddu stas zmōi dīgi gērdau, kāi tennan, en pādu, aīsinusis di, be staddan degginusis di. Tikran, ni wissans īdjans pastāi deggintan, beggi deznimai Kūrkai, tēr pa kittan emnin, īdjai be pūwjai pastāi mestan be izleītan en buttas lunkin, škurai be kittas asības ebwarēi sen tennans.

§14. Sklāits wissan stan, assanin, pa pjaūwan, per Kurkan wiskwei pastānja ensadīntan stātuwa (ezze tennan ānkstais paminītan en Jakōbas, pāwestas legātas, priwilēgijai, kwēi tenā pastāi bilītan per idōlan), tenēi tikīna tennan be bilīwusis dīgi per Kurkan. Wirdāi iz priwilēgijan stawīdai: «Idōlu, kawīdan tenēi [prūsai]. senrīnkusis āustan, jukkusis aīnan rēizan en mettu ebwīlktun be zmānintun kāigi dēiwan, — tāns pastāi bilītan pra Kurkan, — anga kitēimans swāise dēiwans, ni tikīnusimans ni dāngun, ni zemmin, be per kawīdans emnins tenēi tēr ni pastāi bilītan, ezteinū tenēi [prūsai] ni wīrst apperausis apperans»³³. Anga stawīda statūwa pastāi izpjaūtan anga tikīntan iz arrjan³⁴, anga iz pekkus skārdan — ni eīsku.

§15. Stwi mennei pergūbi en galwai, kāi aūktais paminīts Wilhelms Mertīns, kāigi tēr en swāise šlūzis pagaūsenju, widāi prei swāise kīrkis-regiōnis kāiman Martenikai³⁵. Stas kāims ast pagār Zemāitijas arāikan, emprīki kittan kāiman, perlānkintun jāu Zemāitjai, arāiks pastānja sklaitīntan pra appin sen emnin Šiša. En Zemāitijas pussei bēi anzans, adder pagār tennan, pa pēnkjans zāngans, bēi sūit debīks stabs. Nitāli ezze stabbu auktā kartana pastāi erlāngtan, pa tenesse presnans, nimazzais 6 pēdas en aūktu, na tennan wāzis skardā iztēnsta, adder na tenesses galwan gigāntiska kurka sentrista, Aūktais paminīts Mertīns kāigi tēr taūwinuns si, kaddan tenēi izwīlka stan kartanan be kaddan tenēi aukabīna idōlan, adder taūwu tāns endirēi, kāi prei stabban, en kawīdas wīrskawisku kārts³⁶ pastāi dētan, stalāi wārs wīrs. Dīwa perjāja wāra, labbai ebwīlkta genā sen nimazzan kraggan, kraggan wārs wīrs, as kwaitīlai bilītun tennan pra waīdelatan³⁷, immi prei tennan, biskin erpilninuns en kraggan: immi tennan en rānkan be bēi madlīwuns, adder ka tāns bilāi, nōseileniks ni mazēi kirdītun be izgūbi, kāi pawadīntun swāise nietnīstin. Adder, seīlawingi paprasīwuns, tāns erzināwuns, kāi tenēi dīnkau swāise dēiwaitjan, dāntin tenēimans īdjans be pūwins, maitāsnan be izlaikāsnan, adder tenēi ni kwaitēi bilītun tenesse emnin.
Pa madlan maldūnjai immi si pēr rankans, sāka zūrgi anzanan be kartanan, adder stas dāncis izrēizan wangīna si, biskin waīdelats etkūmps pagaūwa madlītun sen kārtan. Pa madlan, izpūwuns kārtan, tāns enkāusina kartanan,prei kawīdan wisāi dīwai pergūbi, izraūwa tennan be wisāi gābi kwēitjan krītkan. Wāzis skārdan immi waīdilats kāigi dēlan per swāise dēlansnan, adder zāljan, kawīds bēi na kartanan, spārts taupīngi dāst di wisēimans. Stadda tenēi wisāi sīda zūrgi anzanan be stabban, adder waīdils na stabban dēja wāzis skārdan be, sīda na tennan, gērdau waitjāsnan ezze tenēisan pertiksnan be wārans pajuksmans, dīrans be kittan, etminnuns Zeminan, Perkūnan, be kittans. Pa gērdautan waitjāsnan tenēi wisāi galwan līnka prei zemmin. Kaddan tāns aulīzi iz stabban be senmaisāi si sirzdau zmānins, tenēi pagaūwa īstun be pūtun, sta wērau trīs dēinas. Wāzis skārdan tenēi erglāngits tēt en zēimjan sīsnas pagaūsenju. Mēnsan tenēi īda sen wisawīdiskans drūwisnans be kartanan zmānina kāigi barikai — perwaidinna, kāi stawīds laikāsenis — ast stēisan rittus likkis, kawīdai pastāi palikītan, kāi zmāninlai Kurkan. Sta zmāninsna, sūit mazīngi, bēi ēst stawīda, kāigi be stas pajuksmas, kawīdans rikijjai iz Gōlšteinan, jāwusis en Pērsijan, nadirēi en Terky (mēstan en Russjas teritōrimans) en Bycae prēikenis buweīnu; tūls ezze stan — en Ōlearijas «Pintegas ebpeisāsenju en Pērsijan»³⁸.

§16. Sklāits stan, māise labsmu ginnin perwaidinna si, kāi ikāigi be per Kurkan stawīda stātuwa pastānja statīntan, kaddan tenēi statinna kaupālin, beggi dabber be teinū prei nadrāuwjans, skallawjans³⁹, be kāigi zemāitjans , wis dabber ast pajuksma en Kaupālin⁴⁰, kāigi buwāi en sīsnas kēsman, aūktai, na ilgan kartanan, sēitun wisawīdiskan zāljan kurkan, sen wesseliskan stan kartanan erlāngtun be preidrūktintun prei dwarrins anga sullan, prōpaus kawīdan wīrst gūbusis di sen arrjans.
Stawīdan kartanan tenēi bilāi per Kaupole, be tenā stalāi ērgi stan kēsman, ikāi pagaūnja si arrjan pjaūwa; staddan tenēi stan zāljan kurkan aukabinna ezze kartanai be stēisan zāljan delīkan, iz kawīdan tikīnta kurka, lazinna pa arrjans — laikātan, kāi stawīdai zāljai — ezze saūlis kāitu; wīrst pagalbusis ezze graūztajams, škuramans be pelīmans, kāi stāi en skūnei ni pragerlai zirnins. Delīkan tenēi taupa kāigi madicīni — laikātan, kāi stawīda zāljai pagalba ezze wisēimans enwārgsenjan; adder as ni mazzi preistatīntun si, kāi sta kaupāli gatawinna en Kurkas zmānjan.

§17.  Tūlan kas prasijja: Gurcho be Pergubrius bēi aīns deīws, anga tenēi pastāi sklaitīntan aīns ezze kitsmu be pra ka tenēi ebzentli si? Māise labs ginni mēr, kāi Gurcho be Pergubrio bēi aīns dēiws: ikāi, kāi sta tikrōmiskai paprestun, prawerru waīstun, kāi Pergubrius pertīnka ezze Peř gū berū, sta ast diserativum, be zentli zūrgiskai  «kwaitītun permaisātun», «kwaitītun ka nika perteikātun», stwi perteikāntei zemmin bilāi di «perguberu dirwą», «as kwaitēi teinū laūkan perteikātun», teinū as wīrst segīwuns stan dēlan, dīgi «pergubyk z̀emę̂» — sta ast «perteikāis stan zemmin labbai». Dīgi preigērbjantei engnāstun zīngslan, jaūku bilāi di: «pergubyk, iszgubyk man gerrai», «engnātais tennan labbai», «permaisāis tennan labbai», be t.t.
Dīgi Pergubrio pastānja swentintan be en pālju, be en assanei, beggi tenēi paskalītai, kāi «dēlinikan» tenēimans prawerru be en wassaran, kaddan gattawina laūkans prei daggas sīsnan be kadda prawerru tennans perteikātun prei zēimas sīsnan. En pāljan, kaddan delāi pagaūnja si, tenēi madli tennan ezze pagalban, kaddan īst skjāurin galwans en tenesse zmānin, astis en stesmu, kāi nadrāuwjai be skallawjai segēi stan wis dabber. En assanin, pjaūwusis āustan, tenēi tennan per stan dīnkau, adder kāigi tenēi laikāi si en stesse upperas kēsman— gadāimai tūls gērdautun, wīrst ebwaitjāwusis wīrdan Pergubrius.
Kurka pastānja laikātan tēr pēr pūwjan be īdjan deīwan, be tenesses swentikai buwāi ni en wassaran, kāigi prei Pergrubrjan, adder tēr en assanin, be sta stesse paggan en assanin wārai prūsai pagaūwa sklaits krakstan pūtun be īstun, be bēi ebwartīntei prei Kurkan, kāi tāns zmāninlai en assanin, pa āustas pjaūwan, augaūtans īdjans be pūwjans; kāi tenēi ēilai tenēimans en kērmenin be kailūstiskan, kāi wisāi paliklai kaikailūstai be kūnslai si ezze enwārgsenjamans, preipallusimans nideiwūtiskamans, ezze stesmu, kāi embaslai si en gūrlei, be t.t., be t.t. Stawīdai bēi Kurkas enteikāsnas, be Pergrubrius ni turēi nika kittan segītun, tēr kūnstun dēlan, tēt sirzdau stans dēiwans prawerru widātun zentlawingjan sklaitīntan. Stesse paggan be Jāns Malecius⁴¹, bilāntei ezze Pergrubrjan, ni wīrdan ni gērdau ezze Kurkan, beggi tenēisan enteikāsnas pastippan sklaitinna si. Arwiskai, mazzi būtwei, kāi prei Kurkan, be prei Pergrubrjan pjaūwa di wāzukan, ikāi sta bēi pawīrps izrīnksenis, beggi en perlānksnai ezze ļudjas labban, pjaūwa di kurwan, be tēt kāi segīwusis di abbeimas dēiwans, ikāi deznimai pjaūwa di wāzukan kāigi āustas simbōlan⁴². Kāi deīws zmāninlai laūkas dēlan be mūisesinlai «kukāris īdans»⁴³.

Mātis Prātorius

1. En tikrintu ōriginālu Mitteleres Standes, en manuskriptu Mittlern Standes. Auprasta di ni «gruntauktimmjai deiwāi», be ni «zemmiskai deiwāi», adder sta zentli «sirzdāi» anga pawīrdiskai «sirzdas būsenjas».
2. Turri būtwei Curche, Curcho kāigi wiskwēi. Mažiulis rekōnstruijja kāigi *Kurkā (be pawaidinna, kāi turri būtwei feminīnum).
3. Miks. Heiligenbeil, lēit. Šventpilis, prūs. Swintamīstan, teinū mask. Мамоново.
4. Miks. Tolkemit, lēit. Tolkemita, pōl. Tolkmicko, mask. Толькмицко.
5. En ōriginālu: Frawenburg; Miks. Frauenburg, lēit. Frauenburgas, pōl. Frombork, mask. Фромборк.
6. En ōriginālu: Kopole. Lēitawiskai sta bilāi si Kaupolė anga Kupolė; sta ast kāigi miks. Maibaum, pōl. drzewko majowe, słup Majowy.
7. En pirmasmu manuskriptan: Pergrubrius, en antru:  Pergrubrius.
8. En pirmasmu manuskriptan: Szweybraitis.
9. En ōriginālu: Henneberger.
10. Schützius, Thomas Waissel, Simon Grünaw
11. En ōriginālu: in dem Privilegio, dirēis 12 autengīnsenjan.
12. Jacobo Röm[ischen] Päbstl[ichen] Legaten. Stwi papeisātan ezze sawaītjan Friedensvertrag zwischen dem deutschen Orden und den abgefallenen Preussen in Pomesanien, War- mien und Natangen, geschlossen unter vermittelung des päpstlichen Nuntius und Assistenz des Bischofs von Culm. Sawaītis pastāi papeisātan si wassarinas 7d. 1249m., en pillei Kristusburg (miks. Christburg, teinū pōl. Dzierzgoń), en Paguddei. archidiakōns Jakōbs, pāwestas delegāts en Leōdijai (teinū en Belgijai: pranc. Liège, miks. Lüttich, lat. Leodi(c)um), pagattawinna sawaītjan latīniskai; delīks, kwēi Kurka pastāi paminītan: Ydolo, quod semel in annno collectis frugibus consueverunt confingere et pro deo colere, cui nomen Curche imposuerunt, vel aliis diis qui non fecerunt celum et terram quibuscumque nominibus appellentur, de cetero non libabunt.
13. Pirma K papeisātan sen gottiskan šriftan, en klāmramans tenā pastāi paāntrintan sen Humanistenschrift (handwriting style of the Humanists), s.a. Renessansas kēsmas humanismas šrifts.
14. En pirmasmu manuskriptan: Tolkemit, en antru: Tolekemit.
15. En antru manuskriptan: Gumbinnen be Bisserkei.
16. En ōriginālu: Honig, Meth.
17. Bretki[us] [— tāns bilāi ezze Chronicon des Landes Preussen(1578, 1579) be izdrukkautans Pōstilans* (Kunnegsgarbs, 1591)]
*ezze lat. post illa, sta ast preddikausna.
18.Littaw[ischen] Predigten [— en atru manuskriptan: litthauischen].
19. En antru manuskriptan: Gurklus.
20. Bey dieser Oblation. Sta ast ezze «apperans», ezze  welalat: oblatio.
21. En ōriginālu: Eubolus Comicus.
22. En ōriginālu: Semele.
23. En ōriginalu: Primum quidem sacrificant mihi quidam sangvinem, vesicam puta fellis, nihil de corde, ne q[ui]dem superficiem. Ego vero neq[ue] dulci vescor victima, neq[ue] femoribus. Ka zentli «neq[ue] dulci vescor victima» ni ast eīsku, beggi apperan mazzi būtwei «prēskan, enimmumni īstun anga sūtewingi /  saldan / ebwaidilānti».
24. En ōriginālu: quod diis apponant extimam lumborum partem, fel et ossa, Cibo inepta; reliqua ipsi absumant [—  Conf. Clem. Alexandr. I. 7. Strom. [Clemens (Alexandrius), q. ex. multis ed.: Opera […]. Vide d(164).]]
25. En ōriginālu: Waydelott, oder Ƶygenot [— dīgi mazzi būtwei kāigi «zigōnai / ziggonai». Iz enciklōpedijan «Swētas amzjas mitai»: en 16mm. tekstu waīdilatai dīgi pastāi bilītan si per zignātans (Signot, Segnot, Zygenotte, ezze signät, «zignātun»)]
26. En ōriginālu: die Nadrawen [en al. m. corr. ex -er.]
27. En ōriginālu: die Primitias, iz lat. primitiae «pirmāi wēisjai/āustai».
28. En ōriginālu: Padrympo.
29. En ōriginālu: Labiaw, teinū miks. Labiau, lēit. Labguva, teinū mask. Полесск.
30. Pa J. Bretkūnas informaciōnin ezze Labjawas burrewjans, tērpawusins zukkans kāi mūisesintun zukkan gabsnan. Pratōrjas mēriwuns, kāi Bretkūns ebpeisāwuns stan, ka subs erzināwuns, be bandāwuns paprestun kaddan burtausnā bēi en Kāpan pussideiniskasmu krantan, en kāimamans.  Ikāi jāu 90 mettai pragūbi, Pratōrius labbai waidūns, kāi pirman Bretkūnas «dēlas deīktan» en Prūsai bei Labjawa, stwen tāns bēi nōseileniks ezze 1562m. iki 1587m., kaddan pagaūwuns buwīntwei en Kunnegsgarbu, kwēi tāns šlūzi en Šteindammu (Steindammer Kirche).
31. En ōriginālu: Wilhelm[us] Martini[us] Weylandt Pfarrer [— adder en abbeimas manuskriptan papeisātan Prarrer en deīktu Pfarrer]. En rēizans mazīngu aupaltun Martinis (1618-1671). Tāns bēi lēitawiskas wirdālistas gruntiniks, luteranismas nōseileniks, pa studīsnan en Kunnegsgarbu ezze 1642m. bēi nōseileniks en Werdenu ērgi swāise gallan. Dēlawuns ēmperi sen D. Kleinan (lēitawiskas grammatikis autōrs). Mertīns bēi aīns iz Prātorijas «kultūriskan zūrgiskan», kāigi ebgalwāi Prātorius, tenēi waitjāi be maināwusis si informaciōnin. Mertīns, ilgai dēlawuns prei Prūsijas be Debīkas Lēitawas araīkan, mazēi turītun autēntiskan informaciōnin ezze stan lēitawiskans pajuksmans, rittuns be druwīsnans.
32. En ōriginālu: Werden; lēit. Verdainė.
33. En ōriginālu: Idolo quod semel in Anno collectis frugib[us] consueverunt confingere, et pro Deo colere, cui Nomen Curcho imposuerunt vel aliis Diis, qui non fecerunt coelum et terram, quibuscunq[ue] nominib[us] appellarentur, de caetero non libabunt [adder tikrōmiska citāti turri būtwei stawīda: Ydolo, quod semel in anno colectis frugibus conueverunt confingere et pro Deo colere, cui nomen Curche imposuerunt, vel aliis diis, qui non fecerunt coelum et terram quibuscumque nominibus appellarentur, de caetero non libabunt]
34. Aupresta kāi sta ast arrjan kurka. W. Toporōws peisāi en «Prūsiskasmu wirdeīnan»: «Stawīdai rittus, senristai sen pjaūwas wangīnsnan be sklaitewīngi sen panzdaumas wāltis sklāitewingiskan zentlisnan, labbai waistāi en sklaitewīngiskamans traiciōnins, kōnkretai, en deinabaltiskas, pōliskas, deinaslawiskas. Per stawīdan rittun tipiska tēma sen spējan be klipsnan, be panzdaumas wāltis emnes senpalsenis sen kluppusjas si en wālstju persōnažas emin (beggi prūsiska tradiciōni waīda Kurkas etwaidīnsenjan kāigi idōlan, stwi prawerru preidātun stesse idōlas emnes».
35. En ōriginālu: Maternick. Stawīdan deīktas emnin mazīngi senmaisātun sen kāiman Metrickweten/Metterqueten (lēit. Metirkviečiai), kawīds bēi prei subban lēitawiskan araīkan be nitāli ezze appei Šiša, na tenesses tikrōman krāntan; stwi turri būtwei kāims Matarnischken (pa 1584m.) / Mattarnischken (pa 1785m.) (dirēis Stallupönen, mask. Нестеров). Senmaisātun sen kittans kāimans, kawīdai turri emnins Matternincken ni prawerru, beggi tenēi bēi en Īnstrapillas regiōnu — per tālis ezze appei Šiša.
36. En ōriginālu: Kauszel [corr. Kanszel, hic et al. pro Kauszel].
37. En ōriginālu: Weydulut.
38. En ōriginālu: davon Olear[ius] in der Persianischen Reise-Beschreibung [— Olearius, Adamus, q. ex multis ed.: Vermehrte newe Beschreibung der Muscowitischen und Persischen Reyse, so durch gelegenheit einer Holsteinischen Gesandschaft […] geschehen […], welche zum andernmahl heraus gibt […]. Schleswig, 1656; Asufuhrliche Beschreibung der kundbaren Reyse nach Muscow und Persien […] zu dritten […] mahl […] herausgegeben […], Schleswig, 1663; Ausführliche Beschreibung der kundbaren Reyse nach Maoscow und Persien […]. Jetzo zum vierten und letzen mahl correct herausgegeben, Schleswig, 1671.]. Ōlearius ebpeisāwuns Terky kāigi mēstan be drūktawa, kawīdan bēi zēstan pagār alpin Timenkan en Čerkesijai, kawīda pastāi rikaūtan pra Maskōwitiskan carin. Terky pastānje palīkitan kāigi ukataliskan maskōwitiskan araīkiskan mēstan. Prātorius bilāi ezze stawīdan izraūsenjan prei Ōlearijan: «Stawīdan wāzis skārdan, en enjāsenjas kēsman en Terky be izjāsenjas iz stwen, ebtikkamai nitāli ezze ercōginis Bikis buttu; ēmperi sen galwan be raggan tenā pastāi patēnstan na kīrsnan skrīzjan, en sirzdu ketturjai rēizai perpjaūtan be kabīntan na ilgan kartanan».
39. En ōriginālu: Zalavonen.
40. En ōriginālu: Johann.
41. Johannes Meletius. Dīgi waīsta stawīda ortōgrafija: Johannes. Maeletius, Jan Malecki-Sandecki be t.t. Drukkautajs, teōlogs, talkautajs. Tūls waīsts tenesse sūns — Jerōnims Malecius, paeisāwuns sūdawiskans prazins.
42. En ōriginālu: foecunditatem.
43. Perwaidinna si, sta zentli «buttas īda/īdis», en ōriginālu: Küche-Speise.